Kâinatta Allah’ın yaratmadığı hiçbir şey yoktur. Sözler adlı eserin 33. Söz, 27. Penceresinde “Allah her şeyin yaratıcısıdır” hakikati izah edilir. Görünen sebepler yalnızca birer perdedir; hakikatte müsebbebatı yaratan doğrudan doğruya Allah’tır.
Sebepler gerçekten yaratır mı?
Hayır. Sebepler birer perdedir; yaratma fiili doğrudan Allah’a aittir.
Esbab neden vardır?
İlâhî hikmet gereği, imtihan sırrı ve düzen için sebepler konulmuştur.
Hafıza örneği neyi ispat eder?
Küçük bir yerde büyük bir bilgi hazinesinin saklanması, sonsuz ilim ve kudreti gösterir.
اَللهُ خَالِقُ كُلِّ شَىْءٍ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ وَكِيلٌ
Kâinatta, esbab ve müsebbebat görünen eşyaya bakıyoruz ve görüyoruz ki, en âlâ bir sebep, en âdi bir müsebbebe kuvveti yetmiyor. Demek esbab bir perdedir; müsebbepleri yapan başkadır. Meselâ, hadsiz masnuattan, yalnız cüz’î bir misal olarak, insan başı içinde bir hardal küçüklüğünde bir yerde yerleştirilen kuvve-i hafızaya bakıyoruz. Görüyoruz ki, öyle bir câmi’ kitap, belki kütüphane hükmündedir ki, bütün sergüzeşt-i hayatı, içinde karıştırılmaksızın yazılıyor.
